REPORTAGE  
Riorama 30 – juni 2020

Een plan voor hemelwater… en meer

Alsmaar meer Vlaamse steden en gemeenten laten een hemelwaterplan opmaken om lokale wateroverlast op te lossen of om zich in de toekomst te wapenen tegen meer stortregens door de klimaatverandering. Als de gemeente ervoor open staat, kijkt Aquafin graag wat breder naar kansen om de meerwaarde nog te vergroten.

De naam zegt het zelf, een hemelwaterplan is een visie over hoe een gemeente of stad het best met hemelwater op haar grondgebied omgaat. De algemeen gevolgde leidraad daarvoor is de ladder van Lansink: afstroming vermijden, inzetten op hergebruik en infiltratie en indien nodig bufferen en vertraagd afvoeren.

Van overlast naar kansen

“De eerste hemelwaterplannen die Aquafin opmaakte, startten altijd vanuit een problematiek van wateroverlast,” vertelt Toon Van Dorpe, manager hemelwaterplannen bij Aquafin. “Er werd onderzocht vanwaar het water kwam en wat de oplossingen waren en we ontwikkelden een visie die input gaf aan het beleid.”

“We werkten vooral samen met de Technische Dienst van de gemeente, de VMM en de waterloopbeheerder binnen een technisch verhaal. Natuurlijk is dat nog altijd de basis, maar vandaag gaan we waar mogelijk uit van een bredere benadering. Het oplossen van de water overlast kan immers de aanleiding zijn voor veel meer positieve effecten. We kijken bijvoorbeeld naar kansen om meer belevingswaarde te creëren voor de buurt en door het gebruik van meer groen de biodiversiteit te vergroten. Daarvoor werken we nu veel meer samen met landschapsarchitecten. Maar ook droogte staat door de kurkdroge zomers van de laatste jaren hoog op de agenda. Daarom proberen we problemen van wateroverlast om te buigen naar opportuniteiten voor droogteproblemen. Binnen Aquafin verdiepen we ons daar momenteel verder in.”

44 steden en gemeenten lieten of laten hemelwaterplan opmaken door Aquafin, rechtstreeks of via Riopact of water-link.

Met meer aan tafel

Logisch dat er bij zo’n ruimere benadering veel meer partijen rond de tafel zitten, afhankelijk van de lokale situatie. En die is altijd anders. “Soms worden de Boerenbond, burgers of omliggende scholen betrokken, maar ook Natuurpunt en het Agentschap Natuur en Bos schuiven bijvoorbeeld geregeld mee aan tafel”, verduidelijkt Toon Van Dorpe. “Omdat het hemelwaterplan een instrument moet zijn voor verschillende diensten binnen de gemeente betrekken we naast de Technische Dienst tegenwoordig ook Ruimtelijke Planning, de Milieudienst, Groendienst en in sommige gevallen zelfs de Toeristische Dienst.”

Aquafin maakte in totaal al voor 44 steden en gemeenten een hemelwaterplan op, rechtstreeks of binnen de samenwerkingen met water-link en De Watergroep (Riopact).

www.aquafin.be

Tekst en foto’s: Aquafin

AquaSens berekent meest efficiënte combinatie

Een hemelwaterplan bevat een scala aan oplossingen voor een bepaalde zone in de gemeente. Om de juiste combinatie te vinden die de meeste impact heeft, ontwikkelde Aquafin de berekeningstool AquaSens. Bij de berekening van mogelijke scenario’s gebruikt de tool lokale gegevens zoals de grond waterstand, infiltratiecapaciteit, verharding,… De tool maakt de berekening voor verschillende typische dimensies van de infrastructuur en kijkt daarbij naar de beschikbare ruimte. AquaSens is een eenvoudige, snelle tool die kan worden ingesteld voor verschillende doelstellingen zoals het vermijden van wateroverlast, het verminderen van het overstortvolume of van piekdebieten.

Een hemelwaterplan van Aquafin

  • Is gebaseerd op uitgebreide gebiedskennis
  • Brengt de ‘quick wins’ in kaart
  • Neemt droogte mee in de scope
  • Creëert kansen voor biodiversiteit en beleving

Hemelwaterplan stad Lokeren

De stad Lokeren klopte bij Aquafin aan voor een hemelwaterplan om problemen met wateroverlast in kaart te brengen, te verklaren en te verhelpen. Lokeren ligt in poldergebied en dus werden ook de polderbesturen betrokken, naast partijen als de Vlaamse Milieumaatschappij, De Vlaamse Waterweg, provincie Oost-Vlaanderen, …

Sectorhoofd Infrastructuur van de stad Lokeren Els Middernacht evalueert het hemelwaterplan als zeer kwalitatief: “Het is een handleiding waarop we kunnen terugvallen en waarover geen vragen meer moeten worden gesteld worden. Belangrijk vind ik dat er heel wat ideeën en concrete voorstellen in zitten waarmee we effectief aan de slag kunnen. In het buitengebied is het makkelijk om een plek te vinden voor hemelwater, dat lukt ons wel. Maar voor het centrum is dat niet altijd evident en net daar is het risico vaak het grootst. Bovendien stroomt de Durme door ons stadscentrum. Ideaal zou je denken maar niks is minder waar. We kunnen er geen regenwater naartoe brengen omdat er geen vlotte afwatering gegarandeerd is. De ideeën van Aquafin om regenwater op te vangen of te infiltreren in de stad door bijvoorbeeld pleinen creatief aan te leggen, vinden we vernieuwend. Ook de rekentool die er komt om de buffer- en infiltratievoorwaarden te berekenen, afhankelijk van de locatie, is erg handig.”

Hemelwaterplan gemeente Tremelo

Voor de gemeente Tremelo is het hemelwaterplan dat Aquafin opmaakte in de eerste plaats een sturend instrument voor de latere opmaak van een ruimtelijk plan voor Tremelo en de deelgemeente Baal. Het zal ook een richting geven voor de opmaak van bouwverordeningen. Op korte termijn wordt de visie al toegepast in beslissingen op het vlak van ruimtelijke ordening en milieu.

Tremelo heeft een aantal bijzondere landschapskenmerken zoals de Balenberg, een helling die door afstromend regenwater op verschillende plaatsen voor wateroverlast zorgt. Voor deze en andere specifieke locaties reikt het hemelwaterplan onderbouwde suggesties aan die niet alleen de wateroverlast oplossen maar ook extra beleving creëren. Omdat Tremelo ook de thuisbasis is van een beverfamilie die her en der schade aanricht, zet het hemelwaterplan zelfs daarvoor krijtlijnen uit, rekening houdend met het soortenbeschermingsprogramma van Agentschap Natuur en Bos.

Sabine Clerix is projectcoördinator grondgebiedszaken bij de gemeente Tremelo en benoemt een aantal sterke punten: “Het plan is uitgewerkt volgens de huidige inzichten wat betreft ruimtelijke ordening en klimaatadaptatie. Ik vind de visie, de globaliteit van het plan vernieuwend. Er is duidelijk ook gewerkt op maat van onze gemeente en er zitten creatieve elementen in. Ook belangrijk is dat het hemelwaterplan is opgesteld in nauw overleg met de gemeente en dat er steeds goed werd gecommuniceerd.”